“Kwetsbare ouderen moeten zich altijd veilig kunnen voelen”

Minister Hugo de Jonge van VWS wil het Waarschuwingsregister Zorg & Welzijn verplicht stellen voor de langdurige zorg. Voor VWS was dat aanleiding om Antoinette Bolscher en Marie-Josée Smits te vragen de Leidraad Veilige Zorgrelatie te actualiseren. Want het waarschuwingsregister is een belangrijk preventief instrument. Maar niet het enige. Antoinette Bolscher licht toe.

Antoinette Bolscher

Wanneer en waarom is de Leidraad Veilige Zorgrelatie ontwikkeld?

“Marie-Josée en ik hebben de Leidraad Veilige Zorgrelatie in 2014 ontwikkeld, in opdracht van het ministerie van VWS en samen met landelijke beroeps- en brancheverenigingen. Doel was om aandacht te hebben voor ouderenmishandeling binnen de zorgrelatie. Bij ouderenmishandeling denken mensen doorgaans aan huiselijk geweld, ofwel mishandeling door een naaste. Daarvoor is er de Meldcode huiselijk geweld. Minder bekend is dat mishandeling van een oudere door een medewerker, dus in een professionele zorgrelatie, ook kan voorkomen. En dan gaat het niet alleen over de excessen, de overduidelijke gevallen van ouderenmishandeling, zoals diefstal door een professional of seksueel misbruik. Het gaat ook om, vaak onbewust en onbedoeld, grensoverschrijdend gedrag in de gewone dagelijkse zorg. Gedrag dat maakt dat er géén sprake is van goede en veilige zorg. Kwetsbare ouderen moeten veilig zijn in de zorgrelatie. De zorgmedewerker en de zorgbestuurder hebben een specifieke verantwoordelijkheid, anders dan in de meldcode. De leidraad benoemt deze verantwoordelijkheden.”

Wanneer is zorg onveilig?

“In de zorg kunnen veel dingen gebeuren die niet direct zo zichtbaar zijn, maar wel grensoverschrijdend. Denk aan mensen te lang laten wachten op het toilet. Of niet direct reageren op een alarmoproep ‘omdat mevrouw zo vaak belt’. Het is niet direct mishandeling, maar ook geen goede zorg. Het zijn voorbeelden uit het grote grijze gebied van grensoverschrijdend gedrag in de zorgrelatie. En dat gedrag gebeurt vaak onbewust en onbedoeld.”

Wat staat er in de leidraad?

“Dat het begint met bewustwording: je moet eerst zien en weten dát dit grensoverschrijdend gedrag voorkomt. Vandaaruit kun je werken aan preventie. En als grensoverschrijdend gedrag toch gebeurt, staat de interventie voorop: zorgen dat het stopt en zo nodig maatregelen worden getroffen. We hebben de leidraad volgens deze driedeling opgebouwd. Toen wij in 2014 de leidraad gingen testen in de praktijk, werden bij heel wat mensen de ogen geopend. Gewoon door het gesprek aan te gaan: wat is grensoverschrijdend gedrag? Dat diefstal niet mag, weet iedereen wel. Maar welk grensoverschrijdend gedrag is er nog meer? Als je bijvoorbeeld alleen werkt op een woning met 6 dementerende ouderen, kom je soms in lastige situaties. En dan kun je misschien weleens overvraagd worden en uit je slof schieten. We willen het zeker niet goed praten, maar door bijvoorbeeld werkdruk en de zorg die steeds complexer wordt, kunnen dingen gebeuren die grensoverschrijdend zijn. Dan is het zaak dat medewerkers tijdig aan de bel trekken. En dat ze het met elkaar en hun leidinggevende durven bespreken. Zodat bijvoorbeeld een collega die het moeilijk heeft even niet voor die meneer die altijd zoveel vraagt hoeft te zorgen. Als je kijkt vanuit het oogpunt van goede zorg, herkennen mensen dit soort situaties. Kwetsbare ouderen moeten zich altijd veilig kunnen voelen. Volgens ons is dát waar elke zorgorganisatie aan wil en moet werken. De leidraad biedt daarvoor handvatten.”

Voor wie is de leidraad bedoeld?

“De leidraad is bedoeld voor bestuur en staf. We geven aanbevelingen voor het beleid. Elke organisatie heeft een visie op zorg en die werkt door in de organisatie. Voor een veilige zorgrelatie zijn visie, scholing en cultuur heel belangrijk. Een organisatie moet duidelijk zijn, aangeven wat ze wel en niet accepteert. En dat ook in sollicitatie- en functioneringsgesprekken uitdragen. Ook moet een organisatie de voorwaarden creëren, zodat medewerkers veilig kunnen werken. Denk aan tijd voor gesprekken met elkaar over de zorg en de moeilijke situaties die je daarin tegen komt, een leidinggevende die aandacht heeft, een niet te hoge werkdruk. Waar het kan is de leidraad heel praktisch. Bijvoorbeeld met een stappenplan voor interventie – als grensoverschrijdend gedrag en mishandeling toch voorkomt. Onderdeel daarvan is het melden van ‘geweld in de zorgrelatie’ aan de inspectie. Dat stappenplan en het melden is een eis uit de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg. Of een ander voorbeeld: de leidraad gaat in op het contact met de politie, want grensoverschrijdend gedrag kan een strafbaar feit zijn. Hoe ga je daarmee om, op een manier dat je geen bewijs ‘kapotmaakt’? En hoe maak je van tevoren goede afspraken met de politie?”

De leidraad is net geactualiseerd. Waarom?

“Minister De Jonge van VWS wil het Waarschuwingsregister Zorg & Welzijn verplicht gaan stellen voor de langdurige zorg. Registratie in het waarschuwingsregister voorkomt dat een medewerker die in een organisatie over de schreef is gegaan, elders gewoon weer aan de slag kan gaan. Het waarschuwingsregister is daarmee een van de preventieve maatregelen om te werken aan een veilige zorgrelatie. De huidige aandacht voor het register was een goede reden om het document te actualiseren.”

Wat hebben jullie precies geactualiseerd?

“We hebben een aantal veranderingen in de wet- en regelgeving verwerkt en de ontwikkelingen rond het waarschuwingsregister geactualiseerd. En we hebben de leidraad toegankelijker gemaakt. We hoorden wel eens terug dat de leidraad zoveel informatie geeft dat mensen door de bomen het bos niet meer zagen. Twee nieuwe toegangen moeten helpen. De eerste is een overzicht van alle aanbevelingen op 1 A4’tje. In de interactieve pdf-versie kun je ‘doorklikken’, zodat mensen snel en gericht naar meer informatie kunnen. En we hebben een handige Wie-doet-wat-Wijzer gemaakt. Mensen hebben verschillende rollen binnen een organisatie, de wijzer onderscheidt 6 rollen: manager en coach, bestuurder met beleidsmedewerker, HR-functionaris, cliëntenraad en or, professional en vrijwilliger, en opleider en trainer. Met daarbij een kort overzicht van wat deze mensen kunnen doen en verwijzingen naar meer informatie in de leidraad. We hebben de Wie-doet-wat-Wijzer getest en organisaties zijn er blij mee. Omdat ze nu in één oogopslag zien wie wat moet doen. Verder hebben we de volgorde binnen de leidraad een beetje aangepast. De voorbeelden en dilemma’s staan nu aan het begin. Want die situaties herkennen en voorkómen is uiteindelijk waar het allemaal om draait.”

Meer informatie